پاکستان در منطقه، ساختاری را در عرصۀ تولید، خرید و فروش سلاح به وجود آورده است که صرفاً یک بازار عادی تلقی نمیشود؛ بلکه این ساختار زیر نظارت رژیم نظامی، به حیث یک سیستم منظم، دوامدار و مؤثر برای ناامنسازی منطقه و تمویل گروههای نیابتی عمل میکند. منطقۀ دره آدمخیل در خیبرپشتونخوا، محور اصلی این سیستم بهشمار میرود؛ جاییکه سلاحها نه تنها تولید میشوند، بلکه به گونه آزادانه نیز مورد دادوستد قرار میگیرند و از همانجا به بخشهای مختلف منطقه انتقال داده میشوند.
هرگاه در یک جغرافیا مواد خام تولید سلاح، امکانات ترمیم، مهارتهای تخنیکی و زمینۀ فروش فراهم باشد، آن منطقه به عنوان مرکز اکمالاتی سلاح شناخته میشود. در دره آدمخیل، عملاً تمام این فعالیتها انجام میشود؛ بر همین بنیاد، تمامی گروههای نیابتی که در راستای ناامنسازی کشورهای منطقه فعالیت دارند، به گونه آزادانه از همین منطقه اکمال میشوند و نیازهای خود را مرفوع میسازند، بدون آنکه به مسیرهای طولانی و پرخطر قاچاقی متکی باشند.
با درنظرداشت اصل عرضه و تقاضا، عرضه زمانی به وجود میآید که تقاضا موجود باشد. به سبب ناامنیهای دوامدار در منطقه، جنگها، تربیه و نگهداری گروههای نیابتی، تقاضا برای سلاح بسیار بلند است و دره آدمخیل به گونه مستقیم این تقاضا را مرفوع میسازد. این تنها یک محاسبۀ اقتصادی نیست، بلکه بخشی از یک بازی دوامدار و خطرناک برای ناامنسازی منطقه و تمویل و فعال نگهداشتن گروههای نیابتی است.
اگر فرض کنیم که سلاحهای باقیمانده امریکایی در افغانستان برای منطقه تهدید به شمار میروند، آیا بازارهای فعال و غیرقانونی تولید سلاح در پاکستان تهدیدی برای منطقه محسوب نمیشوند؟ در حالیکه سلاحهای باقیمانده امریکایی در افغانستان از سوی یک نظام مسئول برای تأمین امنیت افغانستان مورد استفاده قرار میگیرند و دیگر تولید هم ندارد، اما سلاحهای تولیدشده در پاکستان نه تنها برای افغانستان تهدید اند، بلکه امنیت منطقه را نیز با خطر جدی روبهرو ساخته و تولید آن همچنان به طور منظم ادامه دارد.
سهولت دسترسی به سلاح، مهمترین بحث در این زمینه است. هرگاه سلاح زیر چشم دولت، در بازار آزاد، به گونۀ آشکار و با هزینۀ اندک قابل دسترس باشد، آن بازار و آن منطقه آسانترین انتخاب برای هر نوع گروه مسلح میباشد. این وضعیت سبب میگردد که حتی گروههای کوچک و غیرمنظم نیز بتوانند به آسانی خود را مجهز سازند.
اگر وضعیت اقتصادی گروه داعش بررسی شود، این گروه در سالهای اخیر با مشکلات شدید اقتصادی روبهرو بوده و منابع مالی آن کاهش یافته است؛ اما با وجود این، در پاکستان، خصوصاً در منطقۀ مستونگ، حضور فعال دارد. بزرگترین دلیل آن این است که هرچند با مشکلات اقتصادی مواجهاند، اما در پاکستان تجهیزات خود را با بهای اندک خریداری میکنند یا این تجهیزات به گونه رایگان در اختیارشان قرار میگیرد و با استفاده از همین امکانات، امنیت افغانستان و کشورهای منطقه را با تهدید جدی روبهرو میسازند.
پاکستان از گذشته تا اکنون، در راستای برهمزدن امنیت منطقه، در آموزش و اکمال گروههای نیابتی مانند داعش مصروف بوده است. منطق فعالیت گروههای نیابتی ایجاب میکند که آنان باید منابع سریع، دوامدار و کمخطر اکمالاتی داشته باشند؛ دره آدمخیل هر سه این شرایط(دسترسی سریع، عرضۀ دوامدار و خطر پایین) را فراهم ساخته است، بنابراین، طبیعی است که داعش و سایر گروههای نیابتی سلاحهای خود را از همینجا تهیه کنند.
اگر حکومتی واقعاً بخواهد بازارهای غیرقانونی تولید سلاح را مسدود سازد، میتواند به آسانی این کار را انجام دهد. ادامۀ فعالیت دره آدمخیل نشان میدهد که این بازار در خدمت اهداف استراتژیک رژیم نظامی پاکستان قرار دارد و از آن برای تهدید دوامدار کشورهای منطقه استفاده میکند.
از نگاه اثرات امنیتی، بازار آزاد تولید سلاح ظرفیت صدور ناامنی را دارد. سلاحهای بازار آدمخیل تنها در پاکستان باقی نمیمانند، بلکه به هر طرف قاچاق میشوند؛ از همینرو، موضوع فعالیت این بازار تنها یک مسئلۀ محلی نیست که خطر آن محدود به یک منطقه باشد، بلکه منبع اصلی تهدید منطقهای به شمار میرود.
بر بنیاد شواهد، در این بازار، زیر نظر رژیم نظامی پاکستان، تنها سلاحهای محلی و ابتدایی تولید نمیشوند، بلکه نمونههایی از سلاحهای پیشرفته نیز یافت میشوند. یعنی که این بازار با نمونههای خطرناک سلاحهای جهانی آشنایی دارد و توانایی تولید مشابه آنها را نیز دارد؛ امری که سطح تولید غیرقانونی سلاح را در منطقه افزایش میدهد و برای آسیای میانه، به شمول افغانستان، تهدیدی بزرگ محسوب میشود.
در نتیجه میتوان گفت که دره آدمخیل یک مرکز تولید سلاح است که ناامنی دوامدار را به منطقه میآورد. تا زمانی که چنین بازارهایی وجود داشته باشند، هرگز در روند اکمال گروههای نیابتی کاهش محسوس به وجود نخواهد آمد، بلکه سراسر منطقه به گونۀ دوامدار با تهدید روبهرو خواهد بود.
توجه: نوشته ها، مقالات و نظریات منتشر شده از صدای هندوکش تنها بیانگر نظر نویسندگان است، موافقت صدای هندوکش برایشان شرط نیست.
