روایت صرفاً بازگویی سادهٔ رویدادها نیست، بلکه چارچوبی هدفمند، انتخابی و معنادار است که بازیگران سیاسی و فکری از طریق آن اهداف خود را تنظیم میکنند. برخی عناصر برجسته میکنند و برخی دیگر عمداً نادیده میگیرند تا ذهنیت، ادراک، داوری و موضعگیری مخاطب در مسیری از پیش تعیینشده هدایت شود. به الفاظ دیگر، روایت یک قالب فکری است که به اساس آن رویدادها انتخاب و تفسیر میشود، تا مخاطب را به نتیجهای مشخص و برنامهریزیشده برساند.
روایتها مخاطب را مجبور میکنند که یک رویداد چگونه دیده شود و چه معنایی از آن برداشت گردد؟ به همین دلیل، روایتها اکثر اوقات بیطرف نیستند و معمولاً بازتابدهندهٔ دیدگاه، منافع و اهداف گوینده یا ارائهکننده میباشند. در سیاست معاصر، جنگ تنها بر سر اسلحه و جغرافیا نیست، بلکه بر سر ارزشها، تسخیر و برتری فکری است؛ میدانی که روایتها ابزار انتقال و تقابل آن میباشد.
در جهان امروز، روایتها ابزار اصلی جنگ روانی و سلطهٔ فکریاند؛ زیرا میتوانند بدون توسل به جنگ فزیکی، واقعیتها را وارونه جلوه دهند، ذهنها را تغییر دهند و یا یک رویداد را به شکست و پیروزی تبدیل کنند. در بسیاری موارد، زمانی که بازیگران سیاسی در میدان نبرد شکست میخورند، به جنگ روایتها پناه میبرند؛ چرا که روایت، شکل مؤثری از قدرت نرم است که بدون امکانات نظامی نیز میتواند تأثیرگذار باشد.
در کنار تقابل نظامی میان امارت اسلامی و جمهوریت، جنگ روایتها نیز جریان داشت؛ اما در مناطق دورافتاده نقش کمرنگتری ایفا میکرد، زیرا در آنجا زور اسلحه، تنها معیار و راه قدرت تلقی میشد. با فروپاشی جمهوریت و استقرار حکومت جدید افغانستان، زمانی که تمام ابزارهای فزیکی از دست ادارهٔ جمهوریت خارج شد و میدان تقابل مسلحانه را ترک کرد، مقامهای فراری فوراً روایتها را به عنوان ابزار اصلی جنگ جایگزین انتخاب و به کار گرفتند.
سیاستمداران فراری با تشتت (پراکندگی)، انقسام مواجهاند؛ از همین رو، در عرصهٔ روایتسازی نیز همچنان روایتهای فرسوده و ازهمگسیخته را تکرار میکنند و توان و ابزار لازم برای خلق روایتهای تازه را از دست دادهاند. زیرا عملکرد حکومت جدید در افغانستان بهطور کامل در برابر دید مردم قرار دارد و چیزی از چشم ملت پنهان نیست. به همین دلیل، تلاشهای آنان برای ساخت روایتهای جدید که از طریق تریبیونهای تبلیغاتی خارج از کشور به صورت تکراری پلان میشود، با ناکامی روبهرو میگردد، با این حال همچنان از تعقیب و بدرگه آن دست نمیکشند.
ذهنیت عمومی مردم اغلب بر پایهٔ تحلیل مستقیم واقعیتها نه، بلکه از طریق روایتهایی شکل میگیرد که تکراراً نشر میشوند. هنگامی که یک روایت به صورت مداوم از راه رسانههای جمعی، شبکات اجتماعی و سیاسی نشر گردد، به تدریج در ذهن مخاطبان عام به عنوان حقیقتی طبیعی جا میگیرد. چنین روایتهایی باورها، ترسها، امیدها، قضاوتهای سیاسی و موضعگیریهای مردم متأثر میکنند. از همین رو، مخالفان برای این هدف کار میکنند و میکوشند هر رویداد مثبت و منفی را مطابق خواست و از زاویهٔ دید آنان تعبیر شوند.
روایتها و واقعیتها مخالفان حکومت افغانستان روایتهای گوناگونی را در رسانهها مطرح کردهاند. در اینجا، پنج روایت اصلی آنان و واقعیتهای مرتبط با هرکدام ارائه میشود، تلاش میکنیم که روایتها بر اساس مشاهدات واقعی و اصل بیطرفی، بررسی و تحلیل کنیم.
روایت اول: در افغانستان حقوق بشر به گونهٔ گسترده نقض شده و هنوز هم جریان دارد. واقعیت: این روایت توسط همان مقامات رژیم فروپاشیده ساخته و تاهنوز تعقیب میشود؛ کسانی که در تربیونهای بینالمللی، حکومت افغانستان را به نقض حقوق بشر متهم میکنند تا عقدههای سیاسی خود را تخلیه و هم بر کارنامهٔ سیاه گذشتهٔ خویش سرپوش بگذارند. از هیچ کسی پنهان نیست که همین افراد، در دوران حاکمیت خود، به طور گسترده در نقض حقوق بشر دست داشتند. اکنون به خاطر این نقض، کارنامههای خود را پنهان، روایت دروغین و خیالی تازهای را علیه حکومت کنونی ساختند.
در دورهٔ جمهوریت فروپاشیده، اشغالگران خارجی و سپس رهبران قدرت طلب شرکت سهامیِ نامشروع، کشور را درگیرِ جنگ بزرگی ساختند. در حملات هوایی، عملیاتهای شبانه و درگیریهای مستقیم، صدها هزار غیرنظامی هدف قرار گرفته و زیان دیدند. در زندانهای امنیت ملی و پولیس که در دست مخالفان کنونی بودند، با مظنونین رفتارهای غیرانسانی صورت میگرفت و سخت شکنجه میشدند. به جای تأمین حقوق واقعی زنان، آنان به ابزار پروژههای بیگانه مبدل و عمداً جایگاه اجتماعیشان را تخریب میکردند. زندانها مملوء از افراد بیگناه بود و بالآخره موارد بیشماری رُخ میداد که به هر دلیل نقض آشکار و بیاحترامی حقوق انسانی پنداشته میشد.
همین مخالفین که دیروز زمام دارات امور و مدافع روی کاغذ از حقوق بشر بودند، در عمل بزرگترین ناقضان آن بودند. اکنون حقوق تمام شهروندان افغانستان در چارچوب شریعت اسلامی تضمین شده، هیچ کسی باید در این مورد نگران نباشد چون هیچ موضوعی از دید ملت افغان پنهان نیست.
روایت تبعیض سیستماتیک و نقض حقوق بشر، مخالفین حکومت افغانستان برای تبرئهٔ خود و اعمال فشار به میان آورده است تا در این موضوع محور اصلی بحث نباشد و در محاکم بینالمللی مورد پیگرد قرار نگیرند. واقعیت این روایت در چهار سال گذشته زیر حاکمیت حکومت جدید روشن شده و ملت دریافته است که خواستههای مخالفان با ارزشهای اسلامی و ملی در تضاد است؛ همچنان مردم درک کردند که ناقضان حقوق بشر و تأمینکنندگان حقوق بشر در چارچوب شریعت چه کسانی هستند!؟
روایت دوم: افغانستان در انزوای بینالمللی قرار دارد و هنوز از سوی بسیاری کشورها به رسمیت شناخته نشده است. واقعیت: روایت انزوا به گونه متفاوت توضیح میکنیم، این روایت دو بُعد دارد. بُعد اول بُعد عمومی است که برای همه آشکار است، بُعد دیگر آن جنبهای است که بازتاب دهندهگان این روایت به آن هیچ توجه نمیکنند؛ اما هر دو بُعد به هم پیوند دارند. بُعد اول و عمومی این روایت نشان میدهد که افغانستان در انزوای کامل قرار ندارد بلکه از سوی روسیه به رسمیت شناخته شده و با کشورهای آسیایی و اروپایی روابط سیاسی، اقتصادی و تخنیکی دارد. سفارتهای هر دو جهت فعالاند، نمایندگیهای دیپلماتیک کشورها در کابل نیز فعالیت دارند و هر دوطرف باهم تعاملات عملی دارند.
به رسمیتشناسی یک روند سیاسی است اگر این روند هنوز تکمیل نشده اما تعاملات وجود داشته باشد، نمیتوان آن را انزوای سیاسی نامید. افغانستان همهٔ شرایط به رسمیتشناسی را تکمیل کرده است و ممکن است پس از روسیه، کشورهای دیگر نیز به تدریج پیشقدم شوند. با بسیاری از کشورها، به ویژه کشورهای منطقه، افغانستان در حوزههای اقتصاد، سیاست و امنیت همکاری نزدیک و روابط نیک دارد؛ بنابراین، روایت انزوا بر بنیاد واقعیتهای میدانی نادرست است.
بُعد دوم روایت بالا این است که افغانستان اکنون روابط و تعاملات مثبتی با ایالات متحده و کشورهای عضو ناتو دارد؛ که دستاوردی مهم و چشمگیری در مسیر چهار سالهٔ دیپلماسی است. زیرا امریکا و کشورهای عضو ناتو طی بیست سال گذشته در جنگی نامشروع و بینتیجه در افغانستان دخیل بودند، شهروندان این کشورها در افغانستان جنگیدند، کشته یا زخمی شدند.
فراتر از ابعاد عقیدتی که اکثریت اعضای ناتو با حاکمیت نظام اسلامی در افغانستان مخالف هسنتد، همین کشورها حکومت کنونی افغانستان را به عنوان واقعیت پذیرفته و تعامل ضرورت وقت آنان است. با این حال، به دلیل بیم از مخالفت داخلی شهروندان خود، گامی به سمت نزدیکی بیشتر یا به رسمیتشناسی رسمی برنمیدارند. چرا که در سال ۲۰۰۱ میلادی نیز چنین حکومت اسلامی وجود داشت که کشورهای عضو ناتو آن را سرنگون کردند، از اینرو، گامهای تدریجی برمیدارند و به مصلحتهای سیاسی داخلی خود نیز توجه میکنند.
روایت سوم: با حاکمیت حکومت جدید افغانستان، اقتصاد کشور سقوط کرده و فقر و تنگدستی افزایش یافته است. واقعیت: افغانستان در چند دهه گذشته با جنگهای بیپایان و ویرانگر مواجه بوده است؛ جنگهایی که هم عوامل داخلی داشت و هم تأثیر عوامل خارجی در آن مشهود بود. در این جنگها، خصوصاً جنگهای داخلی، کشور به دست جنگسالاران به صورت گسترده ویران شد، نهادها از بین رفت و منابع اقتصادی مهم مانند زراعت، صنعت، تجارت و بازارهای عمومی به سرعت نابود میگردید.
در دوران حاکمیت جمهوریت فروپاشیده، اقتصادی دروغین شکل گرفته بود؛ اساس این اقتصاد در دست خارجیها بود و کاملاً بر کمکهای خارجی اتکاء داشت. هیچ تلاشی برای ایجاد یک اقتصاد واقعی صورت نگرفت، نهادها به طور بنیادی برای مردم افغانستان ساخته نشد و کمکهای خارجی در شرکت سهامی بین جنگسالاران تقسیم میشد. حکومت در فساد به جایگاه جهانی رسیده بود و بلآخره بر گردن توسعهٔ اقتصادی پای گذاشته بود.
فقر نیز در افغانستان مشکل دیرینه و چند دهه است. حکومتهای پیشین در این زمینه کار بنیادی انجام نداده بودند و به همین دلیل این مشکل به حکومت کنونی نیز به میراث رسیده است. حکومت فعلی برای افزایش فرصتهای شغلی تلاش کرده است تا زمینهٔ کار برای مردم بیکار فراهم شود. کمیتهٔ خاصی برای رسیدگی به وضعیت گدایگران ایجاد شده که هنوز فعال است. این کمیته در جریان فعالیت خود حدود چهارده هزار گدایگر را جمعآوری کرده که شش هزار تن از آنان واقعی و باقی حرفهای بودند. به گدایگران واقعی هر ماه مبلغ مشخصی پرداخت میشود و تلاشها برای جلوگیری از گدایی حرفهای همچنان ادامه دارد.
در چهار سال گذشته، هرچند پیشرفت اقتصادی به صورت تدریجی بوده، اما واقعی است نه ساختگی؛ حکومت در حال انجام اقدامات زیربنایی است. با وجود محدودیتهای بانکی و تحریمات بینالمللی، اقتصاد افغانستان در مسیر مثبت حرکت کرده که این امر قابل توجه است. گزارشهای اخیر بانک جهانی نشان میدهند که اقتصاد افغانستان در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به صورت پیدرپی رشد داشته است. این رشد ناشی از افزایش تولیدات زراعتی، ساختوساز و گسترش برخی بخشهای خدماتی است.
گزارشهای بانک جهانی و منابع دیگر تأیید میکنند که عواید داخلی افغانستان، از جمله مالیات و درآمدهای گمرکی افزایش یافته، صادرات بیشتر شده، بخش زراعت رشد کرده و ساختوساز ساختمانها و صنعت در تاریخ افغانستان پیشرفت مثالی و قابل توجهی داشته است. این پیشرفتها نشانهٔ مثبت اقتصاد کشور است و انتظار میرود که با لطف الهی، تأمین امنیت سرتاسری و مدیریت سالم، پیشرفتهای بیشتری حاصل شود.
بنابراین میتوان گفت که این روایت مخالفان نیز با واقعیتهای میدانی مخالف است. اقتصاد افغانستان در مسیر بهبود قرار دارد و کشور در حال پشت سر گذاشتن بدبختیهایی است که جنگسالاران به مردم تحمیل کرده بودند. جنگسالاران در پایان حاکمیت خود دهها هزار گدا و معتاد بر جای گذاشتند، با عدم ایجاد نهادهای اساسی فرصتهای شغلی را نابود و کشور را با یک بحران بزرگ مواجه ساخته بودند. این روایت مربوط به حکومت جدید نیست، بلکه به دوران حاکمیت جمهوریت فروپاشیده بازمیگردد.
روایت چهارم: حکومت افغانستان با مقاومت گستردهٔ مخالفان مواجه است. واقعیت: ادعاهای مربوط به مقاومت مسلحانه و سیاسی که مخالفان در بیش از چهار سال گذشته مطرح میکنند، تنها منحصر به مصروفیتهای ذهنی و ادعای خود آنان است. در حقیقت، هیچ مقاومت مسلحانه و سیاسی مؤثری علیه حکومت افغانستان وجود ندارد.
گروهها و ساختارهای چون مقاومت، آزادی، بسیج، شورای مقاومت، مجمع ملی!، ائتلافها و دیگر دستههایی که از مقاومت مسلحانه سخن میگویند، در عمل تنها چند رویداد محدود و مقطعی توسط چند نفر، در مقابل پول ایجاد میکردند و تجمعات مردم عادی را هدف قرار میدادند، تا از این طریق ترس و وحشت در بین مردم ایجاد کنند یا حضور سیاسی خود را نشان دهند. اما همهٔ این تلاشها ناکام ماند، علاوه بر اینکه مردم از واقعیت آگاه هستند، نهادهای امنیتی توانستهاند به طور کامل از وقوع این فعالیتها جلوگیری کنند. فعالیتهای نظامی این گروهکها تحت کنترل است و در حال حاضر هیچ قلمرو واقعی در اختیار ندارند. از این رو، روایت مقاومت مسلحانه بیشتر یک ادعای خیالی است.
مقاومت سیاسی نیز در چهار سال گذشته به طور مداوم با انزوا روبهرو بوده است. نشستهای پنهان و آشکار مخالفان در ایران، مسکو، ترکیه، تاجیکستان، پاکستان، فرانسه، اتریش، آلمان و کشورهای دیگر زیر عناوین مختلف برگزار شد. مخالفان با آیاسآی و دیگر سازمانهای استخباراتی جهان دیدارهای پنهانی داشتند و تعداد نشستهای حاشیهایشان از دهها مورد بیشتر شده. اما نتیجهٔ نهاییِ همهٔ این هماهنگیها، دیالوگ سیاسی و گفتوگوها، انزوای بیشتر مخالفان بود. آنان از سوی بسیاری از کشورهای منطقه و جهان طرد شدند و برای آخرین تلاش، خود را به دامان استخبارات پاکستان انداختند.
انزوای مخالفان تنها ناشی از عوامل بیرونی نیست؛ اختلافات داخلی و شکافهای درونی آنان نیز از عوامل بزرگی خوانده میتوانیم. کشمکشها و جنجالهای درونی این گروهها باعث پراکندگی شدید آنان شده است؛ بهگونهای که هر ائتلاف جدید در مدت چند روز یا حتی چند ساعت از هم میپاشد. آخرین نمونهٔ آن ائتلاف هماهنگی بود که بلافاصله پس از تشکیل، حزب جمعیت ربانی از شورای مقاومت جدا شد.
در چنین وضعیتی که مخالفان حتی توان ایجاد یک ائتلاف متحد و کامل را ندارند، چگونه ممکن است مقاومت سیاسی آنان در برابر یک حکومت واحد و قدرتمند مؤثر باشد؟ چه برسد که روایتی به چالش کشیدن آن را بازتاب دهد. مقاومت سیاسی اکنون بهدلیل ناتوانی مخالفان به بنبست روبهرو است. روایت مقاومت مسلحانه و سیاسی مجموعهای از دروغهاست که هدف آن مغشوش کردن افکار عمومی و بیثبات نشان دادن وضعیت کنونی افغانستان است.
روایت پنجم: افغانستان تهدید امنیتی برای جهان است و پناهگاه امن گروههای مسلح غیرمسئول میباشد. واقعیت: این روایت نیز چند بُعد حساس و مهم دارد. مخالفان حکومت افغانستان که بیش از چهار سال پیش از قدرت کنار زده شده و به کشورهای خارجی فرار کردهاند، افغانستان را در هر کنفرانس، اعلامیه و نشست به عنوان پناهگاه امن گروههای مسلح غیرمسئول و تهدیدی برای جهان معرفی میکنند. با تکرار این روایت میخواهند کشورهای جهان و سازمانهای بینالمللی را تحریک کنند تا به این بهانه، تحریمها و فشارهای سیاسی علیه حکومت افغانستان را افزایش دهند؛ کاری که جهان آن را از سال ۲۰۰۱ انجام داده، اما نتیجهٔ ملموسی نداشته است.
مخالفان فراری که تشنگی شدید قدرت دارند، با ترویج و بازتاب چنین روایتهایی میخواهند جهان را وادار به اشغال دوبارهٔ افغانستان کنند و از این راه دوباره به قدرت برسند و به عنوان جایگزین حکومت افغانستان و تأمینکنندهٔ امنیت واشنگتن و اسلامآباد مطرح شوند. اما این امیدها نیز بیاساس است؛ زیرا امریکا، ناتو و کشورهای اروپایی ارادهٔ مداخلهٔ نظامی مجدد را ندارند و در داخل خود نیز حمایت نظامی، اجماع مردمی و بودجهٔ کافی برای اشغال دوبارهٔ افغانستان موجود نیست.
بُعد حساس دیگر این است که مخالفان حکومت افغانستان پس از رانده شدن از کشورهای منطقه، اخیراً به پاکستان رفتهاند. بسیاری از کشورها درهای خود را به روی آنان بستهاند و آخرین امیدشان حمایت آیاسآی است. از همین رو، آنان مانند رژیم نظامی پاکستان، افغانستان را «پناهگاه گروههای مسلح غیرمسئول و تهدیدی برای جهان» معرفی میکنند. مخالفان پیامدهای منفی چنین روایتهایی را محاسبه نمیکنند و توجه ندارند که برای منافع شخصی خود، با دشمن همیشگی افغانستان همدست میشوند و علیه تمام منافع ملی عمل میکنند.
این روایت دشمنان نیز مانند سایر روایتهای دروغین، هدفمند و تبلیغاتی است. واقعیتی که مردم، کارشناسان و تحلیلگران در داخل کشور مشاهده میکنند این است که هیچ گروه مسلح غیرمسئولی در افغانستان فعالیت ندارد؛ حکومت واحد حاکم است و بر اساس تواقف دوحه اجازه نمیدهد خاک افغانستان علیه دیگر کشورها استفاده شود. روایت پناهگاه بودن افغانستان برای گروههای مسلح عمدتاً روایت مخالفان و تا حد زیادی روایت پاکستان است که در حقیقت ناکامیهای نظامی و سیاسی خود را به گردن افغانستان نسبت میاندازد.
چه باید کرد؟ هرگاه ما به صفت مخاطبان عام با روایتهای دشمنان ملت افغانستان مواجه میشویم، باید این روایتها را بر اساس عملکرد سیاسی و معیارهای مشخص بررسی کنیم. پیش از آنکه بفهمیم روایت چه میگوید، باید بدانیم که این روایت چرا، از سوی چه کسی، علیه چه کسی، برای چه کسی و با چه هدفی مطرح میشود؟! پاسخ به این پرسشها نشان میدهد که بسیاری از نکات پشت این روایتهای مخالفان، شایعه، تحریف، مبالغه و تبلیغات هدفمند است.
هدف این روایتها مغشوش کردن افکار عمومی، تضعیف وحدت ملی، تحریک احساسات، تحریف حقایق و تأمین منافع سیاسی میباشد. مخاطبان نباید به آسانی تسلیم چنین روایتهایی شوند و آن را قبول کنند. مخالفان حکومت افغانستان برای بازگشت به قدرت از تاکتیکهای مختلف جنگ روانی استفاده میکنند و یکی از مهمترین ابزارهای این جنگ، روایتها هستند که به مهارت از آن استفاده میکنند
خلاصه: روایت تنها بیان سادهٔ رویدادها نیست، بلکه یک ابزار فکری هدفمند است که بازیگران سیاسی برای تحت تأثیر قرار دادن و تسخیر افکار عمومی از آن استفاده میکنند. در سیاست معاصر، خصوصاً در قضیه افغانستان، جنگ امروز شکل نظامی ندارد؛ بلکه جنگ ادراک، تفسیر و تسلط ذهنی جریان دارد. پس از سقوط جمهوریت، گروههای سیاسی که قدرت و امکانات فزیکی خود را از دست دادهاند، روایتها را به ابزار اصلی جنگ جایگزین تبدیل کردهاند. مخالفان حکومت افغانستان از طریق رسانهها و شبکههای تبلیغاتی تلاش میکنند واقعیتها را تحریف، ناکامیهای خود را پنهان و افکار عمومی را به سمت اهداف سیاسی خود سوق کنند، در حالیکه عملکرد و وضعیت حکومت جدید برای مردم واضح است.
روایتهای مخالفان درباره نقض حقوق بشر، انزوای بینالمللی، سقوط اقتصادی، مقاومت گسترده و تهدید امنیتی با واقعیتهای میدانی همخوانی ندارد و بیشتر تلاشهای مقامات پیشین جمهوریتِ فروپاشیده، برای تبرئهٔ خود، اعمال فشار سیاسی و بازگشت به قدرت هستند. در مقابل، امنیت سرتاسری در افغانستان برقرار است، فعالیتهای اقتصادی هرچند تدریجی اما واقعی است، تعاملات بینالمللی جریان دارد و هیچ گروه مسلح غیرمسئولی حاکمیت یا فعالیت آزاد ندارد. مردم باید روایتها را بر اساس منبع، هدف و انگیزهٔ سیاسی ارزیابی کنند تا قربانی جنگ روانی نشوند و وحدت ملی و ثبات کشور حفظ شود.
توجه: نوشته ها، مقالات و نظریات منتشر شده از صدای هندوکش تنها بیانگر نظر نویسندگان است، موافقت صدای هندوکش برایشان شرط نیست.
